پرتال جامع شهید آوینی
«رئیس سازمان» چه رازهایی را از تاریخ صدا و سیما روایت می‌کند؟
ساختمان شیشه‌ای جام‌جم سال‌هاست یکی از خبرسازترین و در عین حال پررمز و رازترین مجموعه‌های رسانه‌ای کشور به شمار می‌رود؛ سازمانی که عملکردش هر روز مقابل چشم میلیون‌ها مخاطب قرار دارد، اما تاریخ مدیریتی و تصمیم‌هایی که مسیر آن را در مقاطع مختلف تغییر داده، کمتر به شکلی مستند و جامع روایت شده است. مستند تازه‌ساخت «رئیس سازمان» سراغ همین بخش کمتر دیده‌شده تاریخ صدا و سیما رفته است؛ روایتی از پشت صحنه تصمیم‌ها، اختلافات، چالش‌ها و فراز و فرودهای مدیریتی سازمانی که گاهی یک تصمیم در آن می‌تواند بر مسیر رسانه و حتی افکار عمومی جامعه تأثیر بگذارد.
این مستند با تهیه‌کنندگی علی صدری‌نیا و کارگردانی سجاد بلوکات، در 8 قسمت تولید شده و روزهای پنجشنبه در شبکه نمایش خانگی منتشر می‌شود. تاکنون 3 قسمت از این‌مجموعه در دسترس مخاطبان قرار گرفته و از همان ابتدا با واکنش‌ها و بحث‌های متعددی در میان اهالی رسانه همراه شده است.
علی صدری‌نیا را پیش از این با مستندهایی همچون «غیررسمی» و «قائم‌مقام» به یاد می‌آوریم و سجاد بلوکات نیز با آثاری همچون «بی‌خداحافظی آقای حمید» و «مرزداران» در حوزه مستندسازی شناخته شده است. این دو مستندساز پس از چهار سال پژوهش و تولید، سراغ یکی از مهم‌ترین و پیچیده‌ترین نهادهای رسانه‌ای کشور رفته‌اند؛ پروژه‌ای که حاصل آن بیش از 150 گفت‌وگو با مدیران، مسئولان و شاهدان عینی تاریخ صداوسیماست.
در میزگردی با این مستندساز درباره چرایی انتخاب تاریخ مدیریتی صداوسیما، محدوده زمانی روایت مستند، چهار سال پژوهش و دشواری دسترسی به آرشیوها، گفت‌وگو با مدیران سابق، راستی‌آزمایی روایت‌های متناقض، خطاهای تکرارشونده مدیریتی و البته روایت‌هایی که برای نخستین بار در این مجموعه مطرح می‌شوند، با تهیه‌کننده و کارگردان «رئیس سازمان» به گفت‌وگو نشستیم.
گزارش مشروح این‌میزگرد در ادامه می‌آید؛
سازمانی که همیشه زیر ذره‌بین افکار عمومی بوده است
* آقای صدری‌نیا چه شد تصمیم گرفتید سراغ تاریخ مدیریتی صداوسیما بروید؛ سازمانی که همه درباره عملکرد روز آن صحبت می‌کنند، اما شناخت چندانی از گذشته و تصمیم‌های مدیرانش وجود ندارد؟
علی صدری‌نیا، تهیه‌کننده: دغدغه اصلی ما این بود که با سازمانی مواجهیم که همیشه درباره آن صحبت می‌شود و عملکردش در معرض دید عموم قرار دارد. کمتر روزی است که درباره تولیدات، تصمیم‌ها یا عملکرد صداوسیما بحثی مطرح نشود. با این حال، دانش عمومی درباره خود سازمان و گذشته مدیریتی آن چندان زیاد نیست؛ حتی در میان منتقدان، مدیران رسانه‌ای و فعالان این حوزه نیز شناخت دقیقی از فراز و فرودهای تاریخی سازمان وجود ندارد.
ما احساس کردیم باید سراغ روایت گذشته این‌سازمان برویم و وارد جزئیات برخی حوادث و اتفاقات شویم. تصورمان این بود که انتقال این تجربه‌ها به افکار عمومی، اهالی رسانه و مدیرانی که قرار است در آینده مسئولیت رسانه را برعهده بگیرند، می‌تواند کمک‌کننده باشد. مخاطب باید بداند این سازمان چه مسیری را طی کرده، در کجا تصمیم درست گرفته، کجا دچار خطا شده و در چه مقاطعی به دستاوردهای مهمی رسیده است.
از همان ابتدا می‌دانستیم با پروژه‌ای زمان‌بر و دشوار روبه‌رو هستیم. حتی در گفت‌وگوی اولیه با سجاد هم این موضوع مطرح بود که کار احتمالاً زمان زیادی می‌برد. بعد از مستند «قائم‌مقام» که حدود سال 1396 به پایان رسید، انرژی ورود به پروژه‌ای چندساله را نداشتم، اما احساس می‌کردم این موضوع ارزش چنین سرمایه‌گذاری‌ای را دارد. ضمن اینکه می‌دانستیم این کار را نمی‌توان به‌تنهایی پیش برد و باید به‌صورت دو‌نفره و با دو موتور محرک جلو برویم. تصورمان این بود که یک یا دو ساله تمام می‌شود، اما در نهایت چهار سال به طول انجامید.
از تسخیر صداوسیما تا شکل‌گیری یک تاریخ پرماجرا
* «رئیس سازمان» صرفاً قرار است عملکرد رؤسای مختلف صداوسیما و تصمیم‌های مدیریتی آنها را بررسی کند یا تلاش کردید تاریخ یک رسانه و تأثیر آن بر تحولات سیاسی و اجتماعی پس از انقلاب را هم روایت کنید؟
سجاد بلوکات، کارگردان: هدف ما فقط یک موضوع نبود. برای مثال، بسیاری از تصاویری که امروز از حوادث انقلاب در اختیار داریم، از دوربین‌های سازمان صداوسیما ثبت شده است. این موضوع به‌تنهایی اهمیت تاریخی سازمان را نشان می‌دهد. صداوسیما صرفاً نهادی نیست که اتفاقات را پوشش داده باشد؛ در بسیاری از مقاطع، خودش در متن حوادث قرار داشته است.
بسیاری از چهره‌های سیاسی مهم پس از انقلاب نیز دوره‌ای در این سازمان حضور داشته‌اند؛ از جمله شهید لاریجانی، حسن روحانی، کرباسچی و همتی. وقتی این افراد و دوره حضورشان در سازمان را بررسی می‌کنید، شناخت دقیق‌تری از شخصیت و مسیر مدیریتی آنها به دست می‌آورید.
از طرف دیگر، با سازمانی مواجهیم که در 22 بهمن 1357 در اختیار نیروهای انقلابی قرار گرفت و از آن زمان، نسبتش با اتفاقات سیاسی، دولت‌ها، مخاطبان، موسیقی، سریال‌سازی و انتخابات، موضوعات مهمی را شکل داده است.
ما تلاش کردیم مسیر تکامل سازمان را از روزی که در اختیار نیروهای انقلابی قرار گرفت تا پایان دوره مدیریت شهید لاریجانی در اردیبهشت 1383 روایت کنیم. در این مسیر، تصمیم‌های مدیران و تأثیر آنها بر سازمان و جامعه را بررسی کرده‌ایم. این تجربه‌ها می‌توانند برای مدیران بعدی الگو باشند؛ چه در مواردی که تصمیمی به موفقیت منجر شده و چه در مواردی که اشتباهات مدیریتی تکرار شده است.
پایان روایت در ایستگاه لاریجانی؛ چرا؟
* با توجه به اینکه تاریخ صداوسیما همچنان ادامه دارد و مدیران متعددی پس از سال 1383 مسئولیت این سازمان را برعهده گرفته‌اند، چرا تصمیم گرفتید روایت مستند را در پایان دوره مدیریت شهید لاریجانی متوقف کنید؟
بلوکات: اولین دلیل، زمان است. تولید همین هشت قسمت چهار سال طول کشید. ما برای رسیدن به روایت دقیق، مجبور بودیم مصاحبه‌های متعددی انجام دهیم و روایت‌های مختلف را با اسناد و مدارک تطبیق بدهیم. حتی گاهی روایت‌های رسمی منتشرشده در رسانه‌ها نیز اشتباهات تاریخی داشتند؛ از تاریخ‌ها گرفته تا نام افراد و عنوان مسئولیت‌ها.
اگر قرار بود دوره‌های بعدی را هم به همین شکل پوشش بدهیم، احتمالاً چند سال دیگر به پروژه اضافه می‌شد و انتشار آن بسیار به تأخیر می‌افتاد. ترجیح دادیم همین هشت قسمت را با پژوهشی عمیق و تا حد امکان جامع آماده کنیم و به موضوعاتی بپردازیم که برای مدیران و فعالان رسانه اهمیت دارند.
صدری‌نیا: از ابتدا دوره‌های بعدی هم در ذهنمان بود. حتی بخشی از گفت‌وگوهایی که انجام دادیم، به دوره‌های بعدی مربوط می‌شود. ما بیش از 150 گفت‌وگو در اختیار داریم؛ بخشی از آنها حاصل مصاحبه‌های اختصاصی خودمان و بخشی نیز گفت‌وگوهایی است که گروه دیگری در دهه 1380 انجام داده بودند و پروژه‌شان نیمه‌تمام مانده بود. ما آن مصاحبه‌ها را خریداری کردیم و از آنها در این مستند بهره بردیم.
موضوع دیگر این بود که باید برای روایت تاریخی نقطه شروع و پایان مشخصی انتخاب می‌کردیم. تاریخ تلویزیون در ایران به پیش از انقلاب و دوره تلویزیون ثابت پاسال و تلویزیون ملی ایران هم بازمی‌گردد که هرکدام داستان‌های مهمی دارند. با این حال، ما تعمداً بازه 22 بهمن 1357 تا اردیبهشت 1383 را انتخاب کردیم؛ چون معتقد بودیم در این مقطع، داستانی به‌هم‌پیوسته و مهم از تحولات سازمان وجود دارد.
بنابراین، ادامه این روایت یا پرداختن به دوره‌های پیش از انقلاب، در صورت فراهم شدن شرایط، می‌تواند موضوع پروژه‌های بعدی باشد.
* چهار سال پژوهش برای ساخت هشت قسمت مستند زمان قابل توجهی است. در این مسیر با چه روایت‌ها و اسناد ناشناخته‌ای مواجه شدید و پیدا کردن اطلاعات مربوط به مدیران و اتفاقات گذشته سازمان چه‌قدر دشوار بود؟
صدری‌نیا: وقتی وارد پژوهش شدیم، تازه متوجه شدیم با چه حجم بزرگی از مسائل و روایت‌های ناشناخته روبه‌رو هستیم. گاهی درباره شخصیتی صحبت می‌کردیم که در یک دوره قائم‌مقام سازمان بوده و حتی مدتی سرپرستی آن را برعهده داشته، اما در فضای اینترنت تقریباً اطلاعاتی درباره او وجود نداشت.
برای همین بخشی از تیم پژوهش ما به‌صورت متمرکز روزنامه‌های مهم آن دوران را بررسی می‌کردند؛ صفحه به صفحه و روز به روز. باید می‌فهمیدیم در هر مقطع درباره صداوسیما چه نوشته شده، چه اتفاقی افتاده و چه کسی مسئولیت داشته است.
این کار به‌ویژه زمانی دشوار می‌شد که با روایت‌های متناقض مواجه بودیم. ممکن بود فردی پس از 30 یا 40 سال خاطره‌ای را نقل کند که با اسناد یا گفته‌های دیگران مطابقت نداشته باشد. حتی در برخی موارد، منابع رسانه‌ای و نوشته‌های مدیران قبلی نیز اشتباهات تاریخی داشتند. بنابراین باید با روش اکتشافی جلو می‌رفتیم و از کنار هم قرار دادن منابع مختلف به یک روایت قابل اتکا می‌رسیدیم.
وقتی آرشیو سازمان هم در دسترس نیست
* با توجه به اینکه قرار است در این مستند عملکرد مدیران مختلف صداوسیما، از نقاط قوت تا اشتباهات و اختلافات مدیریتی، بررسی شود، چرا تصمیم گرفتید از آرشیو رسمی خود سازمان استفاده نکنید و تصاویر و اسناد را از منابع بیرونی به دست بیاورید؟
صدری‌نیا: این یکی از دشواری‌های اصلی کار بود. ما از ابتدا تصمیم گرفتیم برای این مستند درخواست رسمی دریافت آرشیو از سازمان صداوسیما نداشته باشیم.
دلیلش هم جنس روایتی بود که می‌خواستیم ارائه کنیم. قرار بود درباره مدیران مختلف سازمان، تصمیم‌های آنها، نقاط قوت و ضعفشان و اتفاقات دوره مسئولیتشان با صراحت صحبت کنیم. تصورمان این بود که ممکن است چنین روایتی در داخل سازمان به‌راحتی امکان انتشار پیدا نکند؛ به‌خصوص وقتی قرار است درباره عملکرد چند مدیر قبلی نقدهایی مطرح شود.
به همین دلیل تلاش کردیم آرشیو مورد نیاز را از منابع بیرونی تأمین کنیم. گاهی باید ساعت‌ها سخنرانی‌های افراد مختلف را گوش می‌دادیم تا به یک جمله مرتبط با موضوع برسیم. در مواردی هم سراغ آرشیوهای شخصی، منابع اینترنتی و فایل‌هایی رفتیم که پیدا کردنشان واقعاً دشوار بود.
برای مثال، در قسمت دوم مستند، روایت حضور علی صفا، عضو سازمان مجاهدین خلق، روی آنتن رادیو و اعلام برائتش از مسئولان این سازمان مطرح می‌شود. پیدا کردن چنین تصاویری و اسنادی نیازمند جست‌وجوی گسترده در آرشیوهای مختلف بود.
بلوکات: واقعاً نمی‌توان تصور کرد ساخت مستندی درباره تاریخ صداوسیما بدون استفاده از آرشیو خود سازمان تا چه اندازه دشوار است. با این حال، همین محدودیت باعث شد سراغ منابع مختلف برویم و به تصاویر و اسنادی برسیم که شاید در جست‌وجوی معمول به آنها دسترسی پیدا نمی‌کردیم.
نکته دیگر این بود که ما در این پروژه مرز مشخصی میان تهیه‌کنندگی و کارگردانی قائل نبودیم. علی صدری‌نیا فقط تهیه‌کننده نبود؛ در بسیاری از موضوعات، هدایتگر اصلی پروژه بود. نویسندگی، تدوین و بخش مهمی از پژوهش را هم با مشارکت یکدیگر پیش بردیم. واقعیت این است که پروژه‌ای با این ابعاد را نمی‌شد با توان یک نفر جلو برد.
مهاجرانی؛ مدیری که تلویزیون را می‌شناخت
* در صحبت‌هایتان به اهمیت صداوسیما به‌عنوان یک نهاد فرهنگی و حتی دانشگاهی اشاره کردید. همان فرمایش معروف حضرت امام(ره) که فرمودند صداوسیما دانشگاه است؛ با مرور عملکرد مدیران مختلف در چهار دهه نخست پس از انقلاب، کدام دوره مدیریتی توانسته به این جایگاه و مطالبه نزدیک‌تر شود؟
صدری‌نیا: من ترجیح می‌دهم در جایگاه مستندساز، قضاوت شخصی‌ام را درباره اینکه کدام مدیر به این مطالبه نزدیک‌تر بوده، مطرح نکنم. تلاش ما این بوده که در هر دوره مدیریتی، بدون حب و بغض، نقاط قوت، ضعف‌ها و مهم‌ترین اتفاقات را روایت کنیم تا مخاطب خودش به جمع‌بندی برسد.
اما نکته‌ای که درباره تعبیر دانشگاه بودن صداوسیما مطرح کردید، بسیار مهم است. امام خمینی(ره) در همان ماه‌های ابتدایی پس از انقلاب، از صداوسیما به‌عنوان یکی از حساس‌ترین دستگاه‌های کشور یاد می‌کردند. دلیلش هم روشن بود؛ مردم انتظار تحول داشتند و صداوسیما اولین نهادی بود که تغییراتش به‌صورت مستقیم در معرض دید آنها قرار می‌گرفت.
از همان روزهای ابتدایی، عملکرد مدیران سازمان با انتقادها و بحث‌های جدی همراه بود. بنابراین، روایت تاریخ این سازمان صرفاً روایت جابه‌جایی مدیران نیست؛ بلکه بررسی نهادی است که از ابتدا با حساسیت اجتماعی و سیاسی زیادی مواجه بوده است.
بلوکات: به نظرم به‌جای اینکه بخواهیم یک رئیس سازمان را به‌عنوان مصداق کامل این مطالبه معرفی کنیم، بهتر است به فرمول‌هایی برسیم که باعث تحقق آن می‌شوند.
هر رئیس سازمان در دوره خودش ویژگی‌های مثبت و منفی داشته است. برای مثال، برخی مدیران در دوره‌ای مسئولیت داشتند که مهم‌ترین مسئله، تثبیت سازمان و حفظ استقلال آن بود. در دوره‌ای دیگر، تحول اهمیت بیشتری پیدا می‌کرد. حتی گاهی حفظ و اداره سازمان در شرایط بحرانی، خودش یک دستاورد مهم محسوب می‌شد.
نکته مهم دیگر، نقش مدیران میانی و چهره‌های اثرگذار سازمان است. به‌عنوان نمونه، محسن مهاجرانی از شخصیت‌هایی است که به نظرم نقش بسیار مهمی در تاریخ تولیدات نمایشی صداوسیما داشته است. بسیاری از آثار شاخص تلویزیونی و حتی تولیداتی که امروز در حال ساخت هستند، از تجربه و نگاه مدیریتی او تأثیر گرفته‌اند.
او مدیری بود که کنار شناخت عمیق از مباحث انقلاب و رسانه، سینما، فیلمنامه، نمایشنامه و منطق درام را هم می‌شناخت. چنین مدیری می‌توانست با کارگردان و تهیه‌کننده هم‌افق شود و در شکل‌گیری یک اثر موفق نقش داشته باشد.
صدری‌نیا: اتفاقاً یکی از مصیبت‌های حوزه رسانه این است که بسیاری از چهره‌های اثرگذار و مدیران مهم خودمان را نمی‌شناسیم. چند نفر از اهالی رسانه می‌دانند محسن مهاجرانی چه نقش مهمی در تاریخ تلویزیون داشته است؟ این در حالی است که تجربه چنین افرادی می‌تواند برای نسل بعدی مدیران بسیار ارزشمند باشد.
گاهی جریان نقد رسانه‌ای نیز به دلیل ناآگاهی از پیچیدگی‌های مدیریت سازمان، روی مسائل نادرست متمرکز می‌شود. فردی از بیرون سازمان درباره تصمیمی قضاوت می‌کند، اما وقتی خودش در موقعیت مدیریتی قرار می‌گیرد، متوجه می‌شود مسئله بسیار پیچیده‌تر از چیزی بوده که تصور می‌کرده است.
150 گفت‌وگو؛ شهید لاریجانی چطور جلوی دوربین «رئیس سازمان» رفت؟
* یکی از ویژگی‌های مهم این مستند، تعداد بالای گفت‌وگوها با مدیران سابق و چهره‌های اثرگذار صداوسیماست. چه‌طور توانستید بیش از 150 گفت‌وگو را گردآوری کنید و مدیرانی را که سال‌ها از فضای سازمان فاصله گرفته بودند، مقابل دوربین بنشانید؟
صدری‌نیا: یکی از نقاط قوت ما در شروع پروژه، شناختی بود که از سازمان داشتیم و ارتباطاتی که طی سال‌های فعالیت رسانه‌ای با برخی مدیران برقرار کرده بودیم. با این حال، مهم‌ترین مسئله برای افراد این بود که مطمئن شوند صحبت‌هایشان بدون تحریف و با امانت‌داری منتشر می‌شود.
آنها نگران بودند که اظهاراتشان در زد و خوردهای روزمره سیاسی و رسانه‌ای مورد استفاده قرار بگیرد. ما تلاش کردیم توضیح بدهیم که هدفمان روایت تاریخی است و قرار نیست از صحبت‌های افراد استفاده ابزاری کنیم.
برای نمونه، سال 1401 برای نخستین بار درباره این پروژه با آقای دکتر لاریجانی صحبت کردیم. آن زمان هنوز تعداد مصاحبه‌ها به 10 یا 15 مورد رسیده بود. ایشان در آن مقطع تمایل چندانی به صحبت درباره گذشته نداشتند.
اما در سال 1403 و پس از انجام تعداد قابل توجهی مصاحبه، دوباره با ایشان صحبت کردیم. وقتی با ابعاد پژوهش و افرادی که در پروژه حضور داشتند آشنا شدند، پذیرفتند و دو جلسه گفت‌وگو با ایشان انجام دادیم.
این گفت‌وگوها بسیار ارزشمند بود. ایشان با دست‌نوشته‌ها و خاطرات شخصی خود در جلسه حاضر شدند و بخشی از اسناد منتشرنشده را نیز در اختیار ما قرار دادند که برای نخستین بار در این مستند مورد استفاده قرار می‌گیرند.
بلوکات: البته همه افرادی که مدنظرمان بودند، مقابل دوربین نیامدند. بعضی از آنها به دلایل مختلف ترجیح دادند درباره گذشته خود صحبت نکنند؛ به‌خصوص زمانی که اتفاقات آن دوره با موقعیت امروز آنها تفاوت داشت.
با این حال، با تعداد زیادی از چهره‌های مورد نظرمان گفت‌وگو کردیم. برخی از افراد برای نخستین بار مقابل دوربین نشستند. از جمله شهید لاریجانی و محسن مهاجرانی که گفت‌وگوهای مفصلی با آنها داشتیم.
نکته دیگر اینکه تلاش کردیم اگر فردی در مستند حضور ندارد، دست‌کم از طریق اظهارات منتشرشده، گزارش‌های مطبوعاتی یا اسناد دیگر، فرصت پاسخ‌گویی و بیان دیدگاهش فراهم شود تا روایت یک‌طرفه نباشد.
ثبت دیدگاه