روایت سینما از آشوب در فرانسه؛ ۱۰ فیلم برای فهم اعتراض

اعتراضات اخیر فرانسه که با مطالبات مربوط به وضعیت آموزش، هزینه‌های زندگی و نابرابری اجتماعی همراه شده، بار دیگر توجه‌ها را به شکاف‌های اجتماعی این کشور و نحوه مواجهه نهادهای حکومتی با معترضان جلب کرده است. در هفته‌های گذشته، انتشار تصاویر برخوردهای خشن پلیس با دانش‌آموزان و دانشجویان نیز انتقادهای گسترده‌ای برانگیخته است. وزارت دادگستری فرانسه اعلام کرده که از زمان آغاز اعتراضات دانش‌آموزی در اواسط سپتامبر، هزاران معترض بازداشت شده‌اند. بر اساس این آمار، حدود ۹۰ درصد بازداشت‌شدگان زیر ۱۸ سال بودند.این تحولات در کشوری رخ می‌دهد که تاریخ معاصر آن بارها با اعتراض‌های خیابانی، جنبش‌های دانشجویی، اعتصاب‌های کارگری و رویارویی شهروندان با قدرت سیاسی گره خورده است. سینمای فرانسه نیز در دوره‌های مختلف به این تجربه‌ها پرداخته و از منظرهای متفاوت، عواملی چون اقتدارگرایی، تبعیض نژادی، محرومیت در حومه شهرها و نارضایتی نسل جوان را بررسی کرده است.

فهرست پیش رو، برگرفته از انتخاب مجله هالیوود ریپورتر، ۱۰ فیلم را معرفی می‌کند که هر یک از زاویه‌ای متفاوت به تاریخ اعتراض و ناآرامی اجتماعی در فرانسه می‌پردازند؛ آثاری که تماشای آن‌ها می‌تواند زمینه تاریخی و اجتماعی بخشی از تنش‌های امروز این کشور اروپایی را روشن‌تر کند.

۱. «نمره اخلاق صفر»، (۱۹۳۳)فیلم ژان ویگو درباره گروهی از دانش‌آموزان یک مدرسه شبانه‌روزی سخت‌گیر است که علیه مدیران و مقررات سرکوبگرانه مدرسه شورش می‌کنند. این اثر با نمایش طغیان نوجوانان علیه اقتدار و ریاکاری نهادهای آموزشی، تصویری از مقاومت نسل جوان در برابر ساختارهای محدودکننده ارائه می‌دهد.

۲. «مارسی‌یز»، (۱۹۳۸)ژان رنوآر در این فیلم تاریخی، انقلاب فرانسه و حرکت شهروندان فقیری را روایت می‌کند که برای سرنگونی سلطنت و برپایی جمهوری به سوی پاریس می‌روند. 

۳. «اکتبر در پاریس»، (۱۹۶۲)ژاک پانیژل در این مستند به سرکوب خونین تظاهرات الجزایری‌ها در پاریس در ۱۷ اکتبر ۱۹۶۱ می‌پردازد؛ تجمعی که در اعتراض به مقررات منع رفت‌وآمد برگزار شد و با برخورد مرگبار پلیس روبه‌رو شد. این فیلم یکی از مهم‌ترین آثار مستند درباره خشونت حکومتی و سرکوب معترضان در تاریخ معاصر فرانسه است.

۴. «مذکر، مؤنث»، (۱۹۶۶)ژان‌لوک گدار در این فیلم زندگی جوانانی را دنبال می‌کند که در پاریسی گرفتار تنش‌های اجتماعی، خشونت و مصرف‌گرایی به دنبال معنا و هویت هستند. اثر تصویری از نسلی ارائه می‌دهد که با ارزش‌های مسلط جامعه احساس بیگانگی می‌کند و در آستانه تحولات سیاسی قرار دارد؛ فضایی که چند سال بعد در اعتراضات دانشجویی می ۱۹۶۸ به اوج رسید.

۵. «اوه خوشید»، (۱۹۷۳)مد اوندو در این فیلم ضدنژادپرستانه، تجربه مردی آفریقایی را روایت می‌کند که پس از مهاجرت به پاریس با تبعیض، تحقیر و رفتارهای نژادپرستانه روبه‌رو می‌شود. این فیلم تناقض میان شعارهای جمهوری فرانسه درباره آزادی، برابری و برادری و تجربه روزمره مهاجران را به تصویر می‌کشد.

۶. «نفرت»، (۱۹۹۵)متیو کاسوویتس در یکی از شناخته‌شده‌ترین فیلم‌های فرانسه درباره حومه شهرها، یک شبانه‌روز از زندگی سه دوست جوان با پیشینه‌های قومی متفاوت را روایت می‌کند که پس از مجروح‌شدن یکی از دوستانشان در جریان درگیری با پلیس، در فضایی آکنده از خشم و تنش به سر می‌برند. فیلم با نمایش تبعیض، بی‌اعتمادی به نیروهای امنیتی و احساس طردشدگی جوانان حاشیه‌نشین، از مهم‌ترین آثار سینمایی برای درک ریشه‌های ناآرامی‌های شهری در فرانسه به شمار می‌رود.

۷. «کمون (پاریس ۱۸۷۱)»، (۲۰۰۰)پیتر واتکینز در این درام مستند شش‌ساعته، رویدادهای کمون پاریس را بازسازی می‌کند؛ جنبشی انقلابی که در سال ۱۸۷۱ شکل گرفت و سرانجام با سرکوب ارتش فرانسه پایان یافت. فیلم به تجربه خودگردانی مردم، مبارزه با فقر و ستم و برخورد خشونت‌آمیز قدرت با شورش اجتماعی می‌پردازد و تصویری تاریخی از یکی از خونین‌ترین رویارویی‌های مردم و حکومت در فرانسه ارائه می‌دهد.

۸. «کلاس»، (۲۰۰۸)لوران کانته در این فیلم که نخل طلای جشنواره کن را دریافت کرد، زندگی یک معلم ادبیات و دانش‌آموزان مدرسه‌ای چندقومیتی در یکی از محله‌های دشوار پاریس را دنبال می‌کند. اختلاف‌های فرهنگی، تنش میان دانش‌آموزان و مسئولان مدرسه و احساس بیگانگی نوجوانان با نظام آموزشی، محور اصلی فیلم است.

۹. «بینوایان»، (۲۰۱۹)لج لی در نخستین فیلم بلند داستانی خود، تنش میان پلیس، نوجوانان و گروه‌های مختلف اجتماعی را در محله‌ای در حومه پاریس، به تصویر می‌کشد. داستان پس از آن اوج می‌گیرد که یک مأمور پلیس به‌طور اتفاقی نوجوانی را هدف گلوله قرار می‌دهد و حادثه به بحرانی گسترده‌تر منجر می‌شود.

 ۱۰. «لا گرادیوا»، (۲۰۲۶)مارین آتلان در نخستین فیلم بلند خود، گروهی از دانش‌آموزان را در سفری آموزشی به ناپل دنبال می‌کند؛ سفری که به‌تدریج از تجربه‌ای رهایی‌بخش به موقعیتی تلخ و نگران‌کننده تبدیل می‌شود. فیلم با تمرکز بر نسل جوان، نگرانی درباره آینده و نیروهای اجتماعی مؤثر بر زندگی نوجوانان، تصویری از دغدغه‌های نسلی ارائه می‌دهد که امروز نیز در خیابان‌های فرانسه صدای اعتراضشان شنیده می‌شود.