شاید در جهان کمتر سیاستمداری را بتوان یافت که عمر خود را وقف کتاب و کتابخوانی کرده باشد و آثار این مطالعه در کلام او سرشار شود. رهبر شهید انقلاب، آیت‌الله سید علی خامنه‌ای دانش و علاقه‌ای شگفت‌انگیز به کتاب داشتند و در سخنرانی‌های خود بار‌ها بر آن تاکید کردند. ایشان با حضور در نمایشگاه‌های کتاب غرفه‌داران را مجذوب تسلط و مطالعه بالایی خود می‌کردند و با شرکت در چنین رویدادی اهمیت کتابخوانی را گوشزد می‌کردند.

هفته کتاب از ۲۳ تا ۳۰ آبان برگزار می‌شود و از همین روی مروری بر فرمایشات و اهتمام رهبر شهید انقلاب بر کتابخوانی خواهیم داشت.

روایت حسن خجسته، برادر همسر رهبر شهید انقلاب از کتابخانه شخصی ایشان، تصویری ملموس از این انس و ارتباط با کتاب ارائه می‌دهد. به گفته او، کتابخانه ایشان از نظم و دسته‌بندی دقیقی برخوردار بود و خودشان به‌خوبی می‌دانستند هر کتاب در کدام قفسه قرار گرفته است؛ تا جایی که اگر کسی کتابی را درخواست می‌کرد، محل دقیق آن را مشخص می‌کردند.

این کتابخانه را نیز خود ایشان سامان داده بودند. زمانی که کتاب‌ها از محل قبلی به ساختمان جدید منتقل شد، شخصاً در چیدمان آنها مشارکت داشتند و مشخص می‌کردند هر کتاب در کدام قسمت قرار بگیرد. کتابخانه مجموعه متنوعی از آثار را در بر می‌گرفت؛ از رمان و ادبیات و شعر تا کتاب‌های سیاسی، تاریخی و حوزوی که هرکدام بخش مشخصی داشتند.

در میان وسایل این کتابخانه، دفترچه قرمزی نیز وجود داشت که برای ثبت کتاب‌های امانت‌گرفته‌شده در نظر گرفته شده بود. اعضای خانواده و فرزندان هنگام برداشتن کتاب، نام آن را در دفتر ثبت می‌کردند تا پس از مطالعه به کتابخانه بازگردانند. این جزئیات، علاوه بر نشان دادن نظم حاکم بر کتابخانه، بیانگر جایگاه کتاب و اهمیت حفظ و نگهداری آن در زندگی روزمره ایشان است.

خجسته همچنین به خاطره‌ای از دوران تحصیلات تکمیلی خود اشاره می‌کند. زمانی که برای نگارش پایان‌نامه به دنبال منابعی درباره هویزه بود، سراغ آثار احمد کسروی رفت. رهبر شهید انقلاب با اطلاع از نیاز پژوهشی او، وجود کتاب موردنظر را در کتابخانه یادآوری کردند. خجسته می‌گوید از این منبع، به‌ویژه به دلیل پرداخت مفصل کسروی به موضوع هویزه، در دوره نگارش پایان‌نامه خود استفاده کرده است.

کتاب‌خوانی؛ ضرورتی برای سلامت فکری جامعه

تأکید بر کتاب‌خوانی در بیانات رهبر شهید انقلاب، بار‌ها و در مناسبت‌های گوناگون تکرار شده است. یکی از محور‌های اصلی این تأکیدها، ارتباط مستقیم مطالعه با سلامت فکری انسان است.

ایشان در مراسم جشن تکلیف دانش‌آموزان در ۲۳ آذر ۱۳۹۵، سلامت جسمی، معنوی و فکری را سه مؤلفه ضروری برای زندگی جوانان دانستند و درباره راه‌های تأمین آنها فرمودند: «سلامت جسمی را با ورزش و با تغذیه‌ی مناسب؛ سلامت معنوی و قلبی را هم با توجّه به خدا، با نماز، با دعا، با توسّل، با یاد شهدا؛ سلامت فکری را هم با کتاب‌خوانی تأمین کنید.»

این نگاه، کتاب‌خوانی را از یک سرگرمی یا فعالیت جانبی فراتر می‌برد و آن را در کنار دیگر نیاز‌های اساسی انسان قرار می‌دهد؛ نیازی که باید از سنین پایین در افراد شکل بگیرد و در طول زندگی استمرار داشته باشد.

ایشان در دیدار معلمان و استادان دانشگاه‌های خراسان شمالی در ۲۰ مهر ۱۳۹۱ نیز با انتقاد از پایین بودن میزان مطالعه در جامعه، بر ضرورت عادت دادن کودکان و جوانان به کتاب‌خوانی تأکید کردند. از نگاه ایشان، مطالعه در سنین جوانی تأثیری ماندگارتر دارد و اطلاعاتی که انسان در این دوران در ذهن خود انباشته می‌کند، در سال‌های بعد نیز همراه او خواهد بود.

ایشان در همین دیدار تأکید کردند که باید جوانان و کودکان را به مراجعه مستمر به کتاب عادت داد و در کنار آن، با معرفی و هدایت آنان به سمت آثار مناسب، از هدر رفتن عمرشان در مطالعه کتاب‌های نامناسب جلوگیری کرد.

جوانان و ضرورت شکل‌گیری نهضت کتاب‌خوانی

یکی از نکات برجسته در توصیه‌های ایشان، توجه ویژه به دانشجویان و نسل جوان بود. ایشان بار‌ها از کم‌توجهی بخشی از جامعه دانشجویی به مطالعه انتقاد کردند و خواستار شکل‌گیری برنامه‌های منظم و جمعی برای گسترش این فرهنگ شدند.

در دیدار اول خرداد ۱۳۹۸ با جمعی از دانشجویان، با اشاره به ضرورت تقویت مطالعات فکری در مجموعه‌های دانشجویی، بر راه‌اندازی نهضت کتاب‌خوانی تأکید کردند و فرمودند: «شما نهضت کتاب‌خوانی باید راه بیندازید، واقعاً کتاب بخوانید، مطالعه کنید.»

ایشان در ادامه پیشنهاد کردند که هیئت‌های اندیشه‌ورز و دانشجویان باتجربه‌تر، برای گروه‌ها و اقشار مختلف، فهرست‌های مطالعاتی و برنامه‌های مشخصی طراحی کنند. این توصیه نشان می‌دهد که از نگاه ایشان، گسترش کتاب‌خوانی نباید به توصیه‌های کلی و فردی محدود شود، بلکه نیازمند برنامه‌ریزی، سازمان‌دهی و مشارکت فعال مجموعه‌های علمی و دانشجویی است.

ایشان پیش‌تر نیز در دیدار دانشجویان در ۷ خرداد ۱۳۹۷، با اشاره به میزان مطالعه خود، جوانان را به افزایش ارتباط با کتاب دعوت کرده بودند: «بنده کتاب‌خوانم، من خیلی کتاب میخوانم، دلم میخواهد شما بچّه‌ها، جوان‌ها واقعاً کتاب بخوانید.»

کتاب خوب؛ انتخابی به اندازه اصل مطالعه اهمیت دارد

در کنار تأکید بر افزایش میزان مطالعه، مسئله انتخاب کتاب مناسب نیز در بیانات رهبر شهید انقلاب جایگاه ویژه‌ای داشت. ایشان در دیدار مسئولان کتابخانه‌ها و کتابداران در ۲۹ تیر ۱۳۹۰، کتاب را مجموعه‌ای از دستاورد‌های فکری، تجربی و هنری انسان‌ها توصیف کردند و درباره ارزش آن فرمودند: «کتاب مجموعه‌ای است از محصولات یک فکر، یک اندیشه، یک ذوق، یک هنر؛ مجموعه‌ای است از یافته‌های یک یا چند انسان.»

با این حال، ایشان تأکید داشتند که هر کتابی الزاماً مفید نیست و کتاب را به خوراک معنوی و فکری انسان تشبیه می‌کردند؛ خوراکی که در صورت نامناسب یا مضر بودن می‌تواند به ذهن و اندیشه مخاطب آسیب بزند.

ایشان در بازدید از سی‌ویکمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران در ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۷ نیز معیار خود درباره آثار ارزشمند را چنین بیان کردند: «بهترین کتابها، کتابی است که انسان را به سمت خداوند و ارزش‌های والا و انقلابی هدایت کند.»

مسئولیت فرهنگی؛ از تولید کتاب تا رساندن آن به مخاطب

بخش دیگری از نگاه ایشان به کتاب، به مسئولیت نهاد‌های فرهنگی، ناشران، نویسندگان و دستگاه‌های متولی بازمی‌گشت. از دیدگاه ایشان، صرف تولید کتاب برای گسترش فرهنگ مطالعه کافی نیست و باید برای معرفی، توزیع و رساندن آثار به مخاطبان نیز برنامه‌ریزی کرد.

ایشان در دیدار اعضای ستاد بزرگداشت چهار هزار شهید استان گلستان در ۱۵ آذر ۱۳۹۵، با اشاره به اهمیت ارتباط میان تولید اثر و مخاطب، تصریح کردند: «مشکل‌تر از کتاب نوشتن، رساندن کتاب به چشم و ذهن مخاطب است؛ این خیلی مهم است.»

ایشان در همین دیدار، ضرورت تولید مخاطب و آشنا کردن نسل جوان با تاریخ معاصر، انقلاب اسلامی، امام خمینی (ره) و دوران دفاع مقدس را مورد توجه قرار دادند و تأکید کردند که انتقال این شناخت به نسل جدید، نیازمند کار فرهنگی دقیق و هنرمندانه است.

کتاب؛ میراثی ماندگار در برابر تغییر ابزار‌های ارتباطی

رهبر شهید انقلاب در تحلیل جایگاه کتاب، به تغییرات فناوری و ظهور ابزار‌های جدید ارتباطی نیز توجه داشتند. ایشان در دیدار مسئولان کتابخانه‌ها و کتابداران در ۲۹ تیر ۱۳۹۰، این تصور را که گسترش ابزار‌های ارتباطی جدید موجب منزوی شدن کتاب خواهد شد، نادرست دانستند و تأکید کردند که این ابزار‌ها می‌توانند در خدمت انتقال محتوای کتاب قرار بگیرند، اما جایگاه خود کتاب را نمی‌گیرند.

ایشان در همین دیدار فرمودند: «کتاب یک پدیده و یک موجود ذیقیمت است؛ همیشه اینجور بوده است، در آینده هم همین جور خواهد بود.»

از نگاه ایشان، کتاب‌خوانی مسئولیتی محدود به دوران تحصیل یا جوانی نیست و انسان در تمام مراحل زندگی به مطالعه و دریافت آگاهی نیاز دارد. به همین دلیل، تأکید داشتند که کتاب باید سهمی واقعی در سبد مصرفی خانواده‌ها داشته باشد و خرید آن صرفاً برای تزئین کتابخانه و نمایش نباشد.

در مجموع، در نگاه رهبر شهید انقلاب، کتاب نه کالایی تزئینی و نه ابزاری متعلق به گروهی خاص، بلکه ضرورتی برای رشد فردی و پیشرفت فکری جامعه بود؛ ضرورتی که تحقق آن به انتخاب آثار مناسب، عادت دادن نسل جدید به مطالعه، تقویت زیرساخت‌های نشر و توزیع و مهم‌تر از همه، تبدیل کتاب‌خوانی به یک فرهنگ عمومی وابسته است.