سریال «روشنایی شب» که سال گذشته همزمان با جنگ تحمیلی 40 روزه به پخش رسید، اخیرا مورد توجه برخی رسانه‌های رژیم صهیونیستی قرار گرفته است و آن را با سریال اسرائیلی «تهران» مقایسه کرده‌اند.

با این حال، این پرسش مطرح است که چرا با گذشت چندین سال از ساخت درام‌های امنیتی، تاریخی و فرهنگی، هنوز وجهه ایران در سطح بین‌الملل ترمیم پیدا نکرده است؟

در همین زمینه، بهروز مفید، تهیه‌کننده آثار تلویزیونی در گفت‌وگو با خبرنگار فارس درباره دلایل محدود ماندن دامنه نفوذ جهانی تولیدات ایرانی اظهار کرد: ما با شرایط و ویژگی‌های فرهنگی خاصی مواجه هستیم که بر تولیدات رسانه‌ای کشور تأثیر می‌گذارد.

وی توضیح داد: ما در فضای فرهنگی خودمان به برخی از این ویژگی‌ها عادت کرده‌ایم و این مسائل علاوه بر جنبه‌های اعتقادی، بخشی از سبک زندگی ما را تشکیل می‌دهند؛ اما مخاطب خارجی ممکن است با چنین فضایی آشنایی نداشته باشد و نتواند به ‌راحتی با آن ارتباط برقرار کند.

فیلم‌سازی در دنیا یک صنعت است

این تهیه‌کننده تلویزیون با بیان اینکه مشکلات آثار ایرانی صرفاً به مسائل فرهنگی محدود نمی‌شود، افزود: فیلم‌سازی در دنیا یک صنعت است، اما ما هنوز نتوانسته‌ایم به‌طور کامل به سمت صنعتی‌شدن حرکت کنیم. برای نمونه در حوزه فیلمنامه‌نویسی همچنان تا حد زیادی به شیوه‌های سنتی عمل می‌کنیم و نظام نویسندگی گروهی و کار تیمی، آن‌طور که باید در کشور ما شکل نگرفته است.

مفید با اشاره به هزینه‌های بالای تولید آثار نمایشی تصریح کرد: ایران در حوزه آثار فرهنگی و اندیشه‌محور ظرفیت‌های قابل‌توجهی دارد و می‌تواند حرف‌های زیادی برای گفتن داشته باشد؛ اما نتوانسته‌ایم این ظرفیت‌ها را به یک صنعت قدرتمند فیلم‌سازی تبدیل کنیم. محدودیت‌های اقتصادی، شرایط فرهنگی، مرزبندی‌های موضوعی و دشواری تأمین سرمایه همگی در این وضعیت نقش دارند.

همچنان به حمایت بخش دولتی نیاز داریم

وی ادامه داد: ما همچنان به حمایت بخش دولتی نیاز داریم، درحالی‌که این بخش نیز اولویت‌ها و محدودیت‌های خاص خود را دارد. در سینما به دلیل آنکه معمولاً با آثار تک‌قسمتی مواجه هستیم و امکان تمرکز بیشتر بر داستان وجود دارد، در برخی موارد به موفقیت‌هایی دست یافته‌ایم؛ اما در حوزه سریال‌سازی و تولیدات بزرگ و پرهزینه، مشکلات جدی‌تری داریم. نه بخش خصوصی به‌تنهایی توان تأمین سرمایه موردنیاز را دارد و نه این حوزه در اولویت اصلی سرمایه‌گذاری دولتی قرار گرفته است.

این تهیه‌کننده در ادامه با اشاره به نقش رسانه در شکل‌دهی به تصویر کشورها در افکار عمومی جهان، اظهار کرد: کشورهای غربی از شبکه‌های گسترده‌ای برای پخش، توزیع و تبلیغ آثار خود برخوردارند؛ امکاناتی که سایر کشورها، به‌ویژه کشورهای در حال توسعه، به‌سادگی به آن‌ها دسترسی ندارند.

هنوز نتوانسته‌ایم از ظرفیت سینما و تلویزیون برای معرفی مؤثر روایت خودمان بهره ببریم

وی با اشاره به تولید آثاری همچون فیلم «۳۰۰» که روایتی مناقشه‌برانگیز از تاریخ ایران ارائه می‌دهد، گفت: در سینمای غرب، آثاری تولید می‌شوند که می‌توانند تصویری خاص از ایران ارائه دهند و از امکان تبلیغات و پخش گسترده نیز برخوردارند. در مقابل، ما هنوز نتوانسته‌ایم از ظرفیت سینما و تلویزیون برای معرفی مؤثر دیدگاه‌ها و روایت‌های خودمان به همان اندازه بهره ببریم.

مفید ادامه داد: اگر امکان توزیع گسترده‌تری برای آثار ایرانی وجود داشت، به اعتقاد من، می‌توانستیم در برخی حوزه‌ها، از جمله آثاری که به ماهیت انقلاب یا نقد رویکردهای سیاسی غرب می‌پردازند، موفق‌تر عمل کنیم. بااین‌حال، اگر محتوای یک اثر بیش از اندازه رنگ‌وبوی سیاسی پیدا کند، ممکن است در مسیر پخش بین‌المللی با بایکوت مواجه شود.

وی با تأکید بر اینکه کیفیت اثر به‌تنهایی برای موفقیت جهانی کافی نیست، خاطرنشان کرد: مسئله توزیع، تبلیغات، مناسبات سیاسی و دسترسی به بازارهای بین‌المللی نیز اهمیت زیادی دارند. بنابراین، برای ارزیابی وضعیت آثار ایرانی در خارج از کشور، باید مجموعه‌ای از عوامل فرهنگی، اقتصادی و رسانه‌ای را در نظر گرفت.

رسانه در سطح جهانی تا حد زیادی تحت تأثیر جریان‌های قدرتمند غربی قرار دارد

مفید در ادامه با اشاره به تاثیرپذیری رسانه از جریان‌های غربی افزود: درحقیقت مخالفین ما نیز می‌دانند سینما ابزار قدرتمندی برای ترویج فرهنگ است؛ به همین دلیل مانع هستند. رسانه در سطح جهانی تا حد زیادی تحت تأثیر جریان‌های قدرتمند غربی قرار دارد و حتی تولید یک اثر باکیفیت نیز لزوماً به معنای امکان عرضه گسترده آن در بازارهای جهانی نیست.

وی با اشاره به مجموعه «یوسف پیامبر» افزود: این سریال با وجود برخورداری از جذابیت داستانی و استقبال مخاطبان، آن‌طور که می‌توانست، در سطح بین‌المللی توزیع نشد. این مجموعه در برخی کشورها به نمایش درآمد، اما نتوانست به گستردگی مورد انتظار دست پیدا کند. این موضوع نشان می‌دهد که موانع توزیع و مناسبات سیاسی نیز می‌توانند بر میزان دیده‌شدن آثار تأثیر بگذارند.

این تهیه‌کننده با اشاره به تجربه سینمای شوروی نیز تصریح کرد: با وجود ظرفیت‌های برجسته ادبیات روسیه و تولید برخی آثار سینمایی قابل‌توجه، سینمای این کشور نتوانست از نظر نفوذ جهانی به جایگاه هالیوود برسد. این تجربه نشان می‌دهد که برخورداری از تاریخ، فرهنگ و ادبیات غنی به‌تنهایی برای موفقیت جهانی کافی نیست و ساختار تولید، توزیع و تبلیغات نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارند؛ به نوعی رسانه توسط غرب قبضه شده است.

باید به تاریخ خودمان توجه بیشتری داشته باشیم

این تهیه‌کننده آثار تلویزیونی در پاسخ به این پرسش که چگونه می‌توان موانع پیش روی معرفی ایران از طریق سینما و تلویزیون را کاهش داد، اظهار کرد: به اعتقاد من، پیش از هر چیز باید به تاریخ خودمان توجه بیشتری داشته باشیم. شاید یکی از دلایل استقبال از سریال «مهیار عیار»، جنس ایرانی آن بود؛ اینکه اثر توانست حال‌وهوای ایرانی‌تری داشته باشد و مخاطب با بخشی از هویت و فضای تاریخی ایران ارتباط برقرار کند.

مفید با بیان اینکه معرفی تاریخ و فرهنگ ایران باید در اولویت تولیدات نمایشی قرار گیرد، تصریح کرد: ما هنوز باید درباره تاریخ خودمان اطلاعات بیشتری در اختیار مخاطبان قرار دهیم و از ظرفیت‌های این تاریخ برای خلق داستان‌های جذاب و شخصیت‌های ماندگار استفاده کنیم. به نظر من، در شرایط فعلی، معرفی تاریخ و فرهنگ خودمان از طریق آثار نمایشی باید در اولویت قرار بگیرد.

وی ادامه داد: پیش از آنکه صرفاً به دنبال موفقیت در بازارهای خارجی باشیم، باید بتوانیم مخاطب ایرانی را با تاریخ خودمان بیشتر آشنا کنیم. واقعیت این است که ما هنوز نتوانسته‌ایم از طریق آثار نمایشی، فرهنگ ایرانی را آن‌طور که باید معرفی کنیم و حتی در داخل کشور نیز ظرفیت‌های زیادی برای آشنایی بیشتر مخاطبان با تاریخ و هویت ایرانی وجود دارد.

این تهیه‌کننده با اشاره به هزینه‌های بالای تولید آثار تاریخی خاطرنشان کرد: وقتی یک مجموعه صرفاً برای شبکه‌های داخلی تولید می‌شود، تأمین هزینه‌های آن فشار زیادی به پروژه وارد می‌کند. اگر امکان حضور قدرتمندتر در بازارهای خارجی فراهم شود، بخشی از این هزینه‌ها می‌تواند از طریق فروش و عرضه بین‌المللی جبران شود؛ اما موانع این مسیر فقط به خود اثر مربوط نیست و شرایط سیاسی و محدودیت‌های توزیع نیز در آن نقش دارند. اگر کشوری مانند ترکیه توانسته در این امر موفق باشد به این دلیل است که تلاش داشته محصولات تلویزیونی خود را با الگوهای رایج در بازارهای بین‌المللی هماهنگ کند. صادقانه بخواهیم بگوییم تلویزیون ترکیه شایسته یک کشور اسلامی نیست. تلویزیونی است که بیشتر شمایل غربی دارد؛ اما وقتی رسانه ما می‌خواهد از شمایل ایرانی-اسلامی برخوردار باشد باید بپذیریم که محدودیت‌های آن نیز بسیار است.