العِلمُ وَراثَهٌ کَریمَهٌ ، وَ الادابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَهٌ ، وَ الفِکرُ
مِرآهٌ صافِیَهٌ؛
علم میراث گرانبهائی است و ادب لباس فاخر و زینتی است و فکر آئینه ای
است صاف.
نهج البلاغه
حدیث (7)
رسول اكرم صلىاللهعليهوآله :
اَنـَا اَديبُ اللّهِ وَ عَلىٌّ
اَديبى ، اَمَرَنى رَبّى بِالسَّخاءِ وَ الْبِرِّ وَ نَهانى عَنِ
الْبُخْلِ وَ الْجَفاءِ وَ ما شَىءٌ اَبْغَضُ اِلَى اللّهِ
عَزَّوَجَلَّ مِنَ الْبُخْلِ وَ سوءِ الْخُلُقِ، وَ اِنَّهُ ليُفْسِدُ
العَمَلَ كَما يُفْسِدُ الخَلُّ الْعَسَلَ؛
من ادب آموخته خدا هستم و على، ادب
آموخته من است . پروردگارم مرا به سخاوت و نيكى كردن فرمان داد و از
بخل و سختگيرى بازَم داشت . در نزد خداوند عزّوجلّ چيزى منفورتر از بخل
و بد اخلاقى نيست . بد اخلاقى ، عمل را ضايع مىكند ، آنسان كه سركه
عسل را.
مكارم الاخلاق، ص 17
حدیث (8)
امام على عليهالسلام :
اِنَّ النّاسَ اِلى صالِحِ
الاَْدَبِ اَحْوَجُ مِنْهُمْ اِلَى الْفِضَّةِ وَ الذَّهَبِ؛
مردم، به ادب (فرهنگ و تربيتِ) درست ،
نيازمندترند، تا به طلا و نقره.
مشكاة الانوار، ص 433
حدیث (9)
امام على عليهالسلام :
اَلنَّفْسُ مَجْبولَةٌ عَلى سوءِ
الاَْدَبِ وَ الْعَبْدُ مَأمورٌ بَمُلازَمَةِ حُسْنِ الاَْدَبِ وَ
النَّفْسُ تَجرى [بِطَبعِها] فى مَيَدانِ المُخالَفَةِ وَ الْعَبْدُ
يَجْهَدُ بِرَدِّها عَنْ سوءِ الْمُطالَبَةِ فَمتى اَطْلَقَ عِنانَها
فَهُوَ شَريكٌ فى فَسادِها وَ مَنْ اَعانَ نَفْسَهُ فى هَوى نَفسِهِ
فَقَدْ اَشْرَكَ نَفْسَهُ فى قَتْلِ نَفْسِهِ؛
نفس آدمى بر بىادبى سرشته شده است و
بنده فرمان دارد كه پايبند ادب نيكو باشد. نفس آدمى با طينت خود در
ميدان مخالفت مىتازد و بنده مىكوشد آن را از خواسته ناروايش
برگرداند، پس هرگاه عنان نفس را رها سازد، شريك تبهكارى اوست و هر كس
نفس خود را در خواهشهايش يارى رساند، در قتل خود همدستِ نفس شده است.
شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج20، ص
304، ح483
حدیث (10)
امام على عليهالسلام :
عَلَيْكُمْ بِالاَْدَبِ، فَاِنْ
كُنْتُمْ مُلوكا بَرَزْتُمْ وَ اِنْ كُنْتُمْ وَسَطا فُقْتُمْ ، وَ
اِنْ اَعْوَزَتْكُمُ الْمَعيشَةُ عِشْتُمْ بِاَدَبِكُم؛
ادب بياموزيد، زيرا كه [در اين صورت]
اگر پادشاه باشيد، برجسته مىشويد، اگر ميانه باشيد، سرآمد مىشويد
و اگر تنگدست باشيد، با ادبتان گذران زندگى مىكنيد.
غرر الحكم، ح 7077
حدیث (11)
امام على عليهالسلام :
كَفاكَ مُؤَدِّبا لِنَفْسِكَ
تَجَنُّبُ ما كَرِهْتَهُ مِنْ غَيْرِكَ؛
براى ادب آموزىات همين بس كه از آنچه از
ديگران نمىپسندى ، دورى كنى.
بحار الأنوار، ج 43، ص 343، ح 15
حدیث (12)
اَنَس :
حَيَّتْ جاريَةٌ لِلْحَسَنِ بْنِ
عَلىٍّ عليهالسلام بِطاقَةِ رَيْحانٍ ، فَقالَ لَها : اَنـْتِ حُرَّةٌ
لِوَجْهِ اللّهِ ، فَقُلْتُ لَهُ فى ذلِكَ ، فَقالَ : اَدَّبَنَا
اللّهُ تَعالى فَقالَ : «و إِذا حُيّيتُم بِتَحيَّةٍ فَحَيُّوا
بِاَحْسَنَ مِنْها»الآيَةِ، وَ كانَ اَحْسَنُ مِنْها اِعْتاقَها؛
يكى از كنيزان امام حسن
عليهالسلام دسته گلى به ايشان تقديم كرد. امام به او فرمود: تو در راه
خدا آزادى! دليل اين كارشان را پرسيدم. فرمود: خداوند، ما را [اين
گونه] ادب آموخته است ، آنجا كه
{در قرآن كريم} مىگويد: «و چون
احترام شُديد، به بهتر از آن، پاسخ گوييد» و بهتر از هديه او، آزادى او
بود!
نهج السعادة، ج 7، ص 386
حدیث (13)
على بن حَكَم:
عَنْ دِعْبِلِ بنِ علىّ : اَنَّهُ
دَخَلَ عَلى اَبِى الحَسَنِ الرِّضا عليهالسلام وَ اَمَرَ لَهُ
بِشَىْءٍ ، فَاَخَذَهُ وَ لَمْ يَحْمَدِ اللّهَ . قالَ : فَقالَ لَهُ
: لِمَ لَمْ تَحْمَدِ اللّهَ؟! قالَ : ثُمَّ دَخَلْتُ بَعْدُ عَلى
اَبى جَعفَرٍ عليهالسلام وَ اَمَرَ لى بِشَىْءٍ ، فَقُلْتُ :
اَلْحَمدُ لِلّهِ . فَقالَ لى : تَاَدَّبْتَ؛
دعبل بن على به خدمت امام
رضا عليهالسلام رسيد و امام امر فرمودند انعامى به او بدهند . دعبل آن
را گرفت، اما خدا را سپاس نگفت . امام به او فرمودند : چرا خداوند را
سپاس نگفتى؟! دعبل گفت : پس از مدّتى بار ديگر خدمت امام رضا
عليهالسلام رسيدم و ايشان فرمودند انعامى به من بدهند . من گفتم : خدا
را سپاسگزارم . امام به من فرمودند : ادب را بهجا آوردى.
بحار الأنوار، ج 91، ص 94، ح 12
حدیث (14)
امام على عليهالسلام :
اَدَّبْتُ نَفْسى فَما وَجَدْتُ
لَها بِغَيرِ تَقْوَى الاِْلهِ مِنْ اَدَبِ
فى كُلِّ حالاتِها وَ اِن
قَصُرَتْ اَفْضَلَ مِنْ صَمْتِها عَنِ الْكَذِبِ
وَ غيبَةِ النّاسِ اَن
غيبَتَهُم حَرَّمَها ذُوالْجَلالِ فِى الْكُتُبِ
اِن كانَ مِن فِضَّةٍ كَلامُكِ يا
نَفْسُ فَاِنَّ السُّكوتَ مِن ذَهَبِ؛
به ادب و تربيت نفس خود پرداختم و
براىآن / ادبى بهتر از تقواى الهى در تمام حالاتش نيافتم
و اگر از پس اين امر برنيامد / براى آن
چيزى بهتر از دم فروبستن از دروغ نيافتم
و از غيبت مردمان، همانا غيبت آنان
را / خداوند با عظمت در كتابها حرام كرده است
اى نفس، اگر سخن تو / نقره است، سكوت
طلاست
اعلام الدين، ص 273
حدیث (15)
نوف البكالى :
رَاَيْتُ أميرَ المُؤمِنينَ
عليهالسلام مُوَلِّيا مُبادِرا ، فَقُلْتُ : اَيْنَ تُريدُ يا
مَولاىَ؟ فَقالَ : دَعنى يا نَوفُ ، اِنَّ آمالى تُقَدِّمُنى فِى
المَحبوبِ. فَقُلتُ : يا مَولاىَ وَ ما آمالُكَ؟ قالَ : قَدْ عَلِمَهَا
الْمَأمولُ وَ اسْتَغنَيتُ عَنْ تَبيينِها لِغَيْرِهِ ، وَكَفى
بِالْعَبْدِ اَدَبا اَلاّ يُشْرِكَ فى نِعَمِهِ و اِرْبِهِ غَيْرَ
رَبِّهِ؛
امير المؤمنين عليهالسلام را ديدم كه
شتابان مىرود . عرض كردم : مولاى من كجا مىروى؟ فرمودند : «اى نوف
رهايم كن! آرزوهايم مرا به پيشگاه محبوب مىكشانَد». عرض كردم : مولاى
من! آرزوهايتان چيست؟ فرمودند : «آن كس كه مورد آرزوست ، خود آنها را
مىداند و نيازى نيست به غير او بگويم . بنده را همين ادب بس كه در
نعمتها و نيازش ، غير پروردگارش را شريك نگردانَد» .
غرر الحكم، ح 10599
حدیث (16)
پيامبر صلىاللهعليهوآله :
ايّاكَ اَنْ تَضْحَكَ مِنْ غَيْرِ
عَجَبٍ ، اَوْ تَمْشىَ و تَتَـكَلَّمَ فى غَيْرِ اَدَبٍ؛
از خنديدنِ بى تعجّب [و بىجا] يا راه
رفتن و سخن گفتنِ بىادبانه بپرهيز.
بحار الأنوار، ج 75، ص 8 ، ح 63
حدیث (17) امام على
عليهالسلام :
لا تَصْفُو الْخِلَّةُ مَعَ غَيْرِ اَديبٍ ؛
دوستى با شخص بىادب ، صميمانه نخواهد شد.
بحار الأنوار، ج 67، ص 400، ح 73
حدیث (18) امام على
عليهالسلام :
فَكونوا اَقَلَّ ما يَكونونَ فِى الْباطِنِ
اَمْوالاً ، اَحْسَنَ ما يَكونونَ فِى الظّاهِرِ اَحْوالاً فَاِنَّ
اللّهَ تَعالى اَدَّبَ عِبادَهُ الْمُؤمِنينَ الْعارِفينَ اَدَبا
حَسَنا ، فَقالَ جَلَّ مِن قائِلٍ : يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ
اَغْنياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُم بِسيماهُمْ لاَ
يَسْئَلونَ النَّاسَ اِلْحافا؛
در حالى كه در واقع از كمترين مال برخوردار
هستيد، در ظاهر بهترين حال را از خود نشان دهيد ؛ زيرا خداوند
متعال ، بندگان با ايمان با معرفتش را اين گونه نيكو ادب نموده كه
[در وصف فقيران پارسا] فرموده است : شخص بىخبر آنان را از شدّت
خويشتندارى توانگر مىپندارد . ايشان را از نشانههايشان مىشناسى
، با اصرار (چيزى) از مردم نمىخواهند .
تحف العقول، ص 489
حدیث (19) امام
صادق عليهالسلام :
مَنْ عَرَفَ اللّهَ خافَهُ ، وَ مَنْ خافَ
اللّهَ حَثَّهُ الْخَوفُ مِنَ اللّهِ عَلَى الْعَمَلِ بِطاعَتِهِ
وَالاَْخْذِ بِتَأديبِهِ ، فَبَشِّرِ الْمُطيعينَ المُتَأَدِّبينَ
بِاَدَبِ اللّهِ وَ الاْآخِذينَ عَنِ اللّهِ اَنَّهُ حَقٌّ عَلَى
اللّهِ اَنْ يُنْجيَهُ مِنْ مُضِلاّتِ الْفِتَنِ؛
آنكه خدا را شناخت ، از او ترسيد و آن كس كه
از خدا ترسيد ، ترس از خدا او را به عمل به فرمان او و در پيش
گرفتن ادبش واداشت . پس فرمانبردارانِ ادب شده به ادب خدا و
اطاعتكنندگان دستورهاى او را بشارت ده كه بر خداست كه آنها را از
فتنههاى گمراهكننده برهاند.
مصباح الشريعه، ص 108
حدیث (20) امام حسن
عسكرى عليهالسلام :
لَيْسَ مِنَ الاَْدَبِ اِظْهارُ الْفَرَحِ
عِنْدَ الْمَحْزونِ؛
شادى كردن در حضور غمگين، از ادب به دور است.
غرر الحكم، ح 10875
حدیث (21) امام
صادق عليهالسلام :
ما خَسِرَ وَ اللّهِ مَنْ اَتى بِحَقيقَةِ
السُّجودِ ... وَلا بَعُدَ عَنِ اللّهِ اَبَدا مَنْ اَحْسَنَ
تَقَرُّبَهُ فِى السُّجودِ وَ لا قَرُبَ اِلَيْهِ اَبَدا مَنْ
اَساءَ اَدَبَهُ وَضَيَّعَ حُرْمَتَهُ وَيَتَعَلَّقُ قَلْبُهُ
بِسِواهُ؛
سوگند به خدا ، هر كس كه حقيقت سجده را بهجاى
آورد ، زيان نكرد و كسى كه در سجده، به خوبى به خداوند نزديك شد،
هرگز از خداوند دور نيست. و آنكه به {ساحت مقدس} او بىادبى كرد و
حرمتش را زير پا گذاشت ، و به غير او دل بست، هرگز به او نزديك
نشد.
بحار الأنوار ، ج 75، ص 71، ح 34
حدیث (22) امام على
عليهالسلام :
لا يَرْاَسُ مَنْ خَلا عَنِ الاَْدَبِ وَ صَبا
اِلَى اللَّعِبِ؛
كسى كه از ادب بىبهره باشد و شيفته بازى شود،
به رياست نمىرسد.
غرر الحكم، ح 4786
حدیث (23) امام على عليهالسلام :
عَلَيكَ بِمُداراةِ النّاسِ وَ اِكْرامِ
الْعُلَماءِ وَ الصَّفْحِ عَنْ زَلاّتِ الاِْخْوانِ فَقَدْ
اَدَّبَكَ سَيِّدُ الاَْوَّلينَ وَ الآْخِرينَ بِقَولِهِ
صلىاللهعليهوآله : اُعْفُ عَمَّنْ ظَـلَمَكَ وَ صِلْ مَنْ
قَطَعَكَ وَ اَعْطِ مَنْ حَرَمَكَ ؛
تو را سفارش مىكنم به مداراى با مردم و احترام
به علما و گذشت از لغزش برادران (دينى)؛ چرا كه سرور اولين و
آخرين، تو را چنين ادب آموخته و فرموده است : «گذشت كن از كسى كه
به تو ظلم كرده ، رابطه برقرار كن با كسى كه با تو قطع رابطه كرده
و عطا كن به كسى كه از تو دريغ نموده است».
اعلام الدين، ص 96
حدیث (24) امام على عليهالسلام :
جالِسِ الْعُلَماءَ يَزْدَدْ عِلْمُكَ وَ
يَحْسُنْ اَدَبُكَ وتَزكُ نَفسُكَ؛
با علما معاشرت كن تا علمت زياد، ادبت نيكو و
جانت پاك شود.
مطالب السؤول، ص 49
حدیث (25) امام صادق عليهالسلام :
اِنَّ الشَّيْطانَ لَيَطْمَعُ فى عالِمٍ
بِغَيْرِ اَدَبٍ اَكْثَرُ مِنْ طَمَعِهِ فى عالِمٍ بِاَدَبٍ ،
فَتَاَدَّبوا وَ اِلاّ فَاَنْتُمْ اَعرابٌ ؛
شيطان ، در عالِمِ بىبهره از ادب بيشتر طمع
مىكند تا عالِمِ برخوردار از ادب . پس ادب داشته باشيد وگرنه شما،
بيابانى (فاقد تمدّن) هستيد.
كنز العمّال ، ح 45409
حدیث (26) امام على عليهالسلام :
عَلَى الْعاقِلِ اَنْ يُحْصى عَلى نَفْسِهِ
مَساويَها فِى الدّينِ وَ الرَّأىِ وَ الاَْخْلاقِ وَ الاَْدَبِ ،
فَيَجْمَعُ ذلِكَ فى صَدْرِهِ اَوْ فى كِتابٍ وَ يَعْمَلُ فى
اِزالَتِها ؛
بر عاقل است كه بدىهايش را در دين، انديشه،
اخلاق و ادب يادداشت كند و بهخاطرش بسپارد و براى از بين بردن
آنها بكوشد.
تحف العقول، ص 376
حدیث (27) پيامبر صلىاللهعليهوآله :
اَدِّبوا اَولادَكُمْ عَلى ثَلاثِ خِصالٍ :
حُبِّ نَبيِّكُمْ و حُبِّ اَهْلِ بَيْتِهِ وَ عَلى قِراءَةِ
الْقُرآنِ ؛
فرزندانتان را به سه چيز ادب كنيد: عشق به
پيامبرتان، عشق به خاندان او، و قرآن خواندن.
غرر الحكم، ح 4488
حدیث (28) امام صادق عليهالسلام :
اَدَّبَنى اَبى عليهالسلام بِثَلاثٍ ...
ونَهانى عَنْ ثَلاثٍ : قالَ لى : يا بُنَىَّ مَنْ يَصْحَبْ صاحِبَ
السّوءِ لا يَسْلَمْ وَ مَن لا يُقَـيِّد اَ لْفاظَهُ يَنْدَم ، وَ
مَنْ يَدْخُل مَداخِلَ السَّوءِ يُتَّهَمْ... وَ نَهانى اَنْ
اُصاحِبَ حِاسِدَ نِعْمَةٍ وَ شامِتا بِمُصيبَةٍ ، اَو حامِلَ
نَميمَةٍ ؛
پدرم عليهالسلام مرا به سه چيز ادب آموخت و از
سه چيز نهىام فرمود . سه نكته ادب اين بود كه فرمود : فرزندم!
هركس با دوست بد بنشيند ، سالم نمىماند و هر كس گفتارش را كنترل
نكند ، پشيمان مىشود ، و هر كس به جايگاههاى بد وارد شود ، مورد
بدگمانى قرار مىگيرد (زير سؤال مىرود) و آن سه چيز كه مرا از آن
نهى فرمود: دوستى با كسى كه چشم ديدن نعمت كسى را ندارد، و با كسى
كه از مصيبت ديگران شاد مىشود و با سخنچين.
نهج البلاغه ، حكمت 73
حدیث (29) امام على عليهالسلام :
تَحَرِّى الصِّدْقِ وَ تَجَنُّبُ الْكَذِبِ
اَجْمَلُ شيمَةٍ وَ اَفْضَلُ اَدَبٍ؛
راستگو بودن و پرهيز نمودن از دروغ، زيباترين
اخلاق و بهترين ادب است.
كافى، ج 8 ، ص 150، ح 132
حدیث (30) امام على عليهالسلام :
مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنّاسِ اِماما
فَليَبْدَأ بِتَعْليمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْليمِ غَيْرِهِ
وَلْيَكُنْ تَاْديبُهُ بِسيرَتِهِ قَبْلَ تَأْديبِهِ بِلِسانِهِ وَ
مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُها اَحَقُّ بِالاِْجْلالِ مِنْ
مُعَلِّمِ النّاسِ ومُؤَدِّبِهِمْ؛
كسى كه خود را پيشواى مردم قرار داده، بايد پيش
از آموزش ديگران، خود را آموزش دهد و پيش از آنكه ديگران را با
زبان، ادب بياموزد، باكردارش ادب آموزد و البته آموزش دهنده و
ادبآموز خود بيش از آموزگار و ادبآموز مردم، شايسته تجليل است.
غرر الحكم، ح 7016
حدیث (31) امام صادق عليهالسلام :
اِنْ اُجِّلْتَ فى عُمُرِكَ يَومَيْنِ
فَاجْعَلْ اَحَدَهُما لاَِدَبِكَ لِتَسْتَعينَ بِهِ عَلى يَومِ
مَوتِكَ. فَقيلَ لَهُ : وَ ما تِلْكَ الاِْسْتِعانَةُ؟ قالَ :
تُحْسِنُ تَدبيرَ ما تُخَلِّفُ وَ تُحْكِمُهُ؛
اگر در عُمرت دو روز مهلت داده شدى ، يك روز آن
را براى ادب خود قرار ده تا از آن براى روز مُردنت كمك بگيرى. به
امام گفته شد : اين كمك گرفتن چگونه است؟ فرمودند : به اينكه آنچه
را از خود برجا مىگذارى ، خوب برنامهريزى كنى و محكمكارى نمايى.
غرر الحكم، ح 3298
حدیث (32) امام على عليهالسلام :
كَفى بِالتَّجارِبِ مُؤَدِّبا ؛
براى ادبآموزى، تجربهها كافىاند.
غرر الحكم، ح 9226
حدیث (33) امام على عليهالسلام :
اَحْسَنُ الآْدابِ ما كَفَّكَ عَنِ
الْمَحارِمِ؛
بهترينِ ادبها آن است كه تو را از حرامها باز
دارد.
معدن الجواهر، ص 59
حدیث (34) امام على عليهالسلام :
مَنْ عَطَفَ عَلَيْهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ
اَدَّباهُ وَ اَبلَياهُ وَ اِلَى الْمَنايا اَدْنَياهُ ؛
شب و روز بر هر كس بگذرد، او را ادب مىكند،
فرسودهاش مىنمايد و به مرگ نزديكش مىسازد.
كافى، ج 8 ، ص 17، ح 2
حدیث (35) امام صادق عليهالسلام :
كَمالُ الاَْدَبِ وَالْمُروءَةِ سَبْعُ خِصالٍ
: اَلْعَقلُ وَ الْحِلْمُ ، وَالصَّبْرُ ، وَالرِّفْقُ ،
وَالصَّمْتُ ، وَحُسْنُ الْخُلْقِ وَ الْمُداراةُ؛
كمال ادب و مروت در هفت چيز است: عقل، بردبارى،
صبر، ملايمت، سكوت، خوشاخلاقى و مدارا.
بحار الأنوار ، ج 84 ، ص 325، ح 14
حدیث (36) امام سجاد عليهالسلام :
اِعْتَبِروا يا اُولىِ الاَْبْصارِ وَ
احْمَدُوا اللّهَ عَلى ما هَداكُمْ ، وَ اعْلَموا اَ نَّـكُمْ لا
تَخْرُجونَ مِنْ قُدْرَةِ اللّهِ اِلى غَيْرِ قُدْرَتِهِ ،
وَسَيَرَى اللّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسولُهُ ثُمَّ اِلَيْهِ
تُحْشَرونَ ، فَانْتَفِعوا بِالْعِظَةِ وَ تَأَدَّبوا بِآدابِ
الصّالِحينَ؛
شما اى اهل بصيرت! پند گيريد و خدا را براى
اينكه هدايتتان كرد ، سپاس گوييد و بدانيد كه از قبضه قدرت خداوند
، به سوى قدرتى ديگر بيرون نتوانيد رفت ، و خدا و فرستادهاش ، به
زودى كردار شما را مىبينند و آنگاه ، در پيشگاه او ، گرد آورده
مىشويد . پس از اندرزها بهره گيريد و ادب شايستگان را داشته
باشيد.
غرر الحكم، ح 6911
حدیث (37) امام على عليهالسلام :
اَللّهُمَّ ارْزُقنى عَقْلاً كامِلاً وَ عَزْما
ثاقِبا وَ لُبّا راجِحا وَ قَلْبا زَكيّا وَ عِلْما كَثيرا وَ
اَدَبا بارِعا وَاجْعَلْ ذلِكَ كُلَّهُ لى وَلا تَجْعَلْهُ عَلَىَّ
بِرَحْمَتِكَ يا اَرْحَمَ الرّاحِمينَ؛
خدايا مرا عقلى كامل ، تصميمى نافذ، خردى برتر،
دلى پاك، دانشى فراوان و ادبى والا روزى كن و تمام اينها را به سود
من قرار ده نه به زيانم،اى مهربانترين مهربانان.
غرر الحكم، ح 3813
حدیث (38) امام على عليهالسلام :
كُلُّ شَىْءٍ يَحتاجُ اِلَى الْعَقْلِ
وَالْعَقْلُ يَحْتاجُ اِلَى الاَْدَبِ؛
هر چيزى به عقل نياز دارد و عقل به ادب نيازمند
است.
فقه الرضا، ص 364
حدیث (39) امام على عليهالسلام :
اِنَّكَ مُقَوَّمٌ بِاَدَبِكَ فَزَيِّنْهُ
بِالْحِلْمِ؛
تو با ادبت ارزشگذارى مىشوى، پس آن را با
بردبارى زينت بخش.
مشكاة الأنوار، ص 239، ح 689
حدیث (40) امام رضا عليهالسلام :
اَروى اَنَّ جَبْرَئيلَ عليهالسلام اُهْبِطَ
اِلى رَسولِ اللّهِ صلىاللهعليهوآله فَقالَ : يا رَسولَ
اللّهِ ، اِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ يَقْرَاُ عَلَيْكَ السَّلامَ
وَ يَقولُ لَكَ : اِقْرَأ : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ
«لاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ اَزْو جا
مِنْهُمْ» الآيَةَ. فَاَمَرَ النَّبىُّ صلىاللهعليهوآله
مُناديا يُنادى: مَنْ لَمْ يَتَاَدَّبْ بِاَدَبِ اللّهِ
تَقَطَّعَتْ نَفْسُهُ عَلَى الدُّنْيا حَسَراتٍ؛
روايت مىكنم كه جبرئيل عليهالسلام به نزد
پيامبر خدا فرود آمد و گفت : اى پيامبر خدا! خداوند تو را سلام
مىرساند و به تو مىفرمايد : بخوان به نام خداى مهرگسترِ مهربان،
هرگز به آنچه اصنافى از ايشان را از آن برخوردار كردهايم ، چشم
مدوز كه زيور زندگى دنياست تا ايشان را بيازماييم . و بدان كه
روزىِ پروردگار تو بهتر و پايدارتر است ، پس پيامبر خدا
صلىاللهعليهوآله به كسى فرمود تا جار بزند : هر كس [با عمل به
اين آيه] به ادب خدا آراسته نگردد ، روحش با حسرت از دنيا جدا
مىشود.
غرر الحكم، ح 8167
حدیث (41) امام على عليهالسلام :
يا مُؤمِنُ اِنَّ هذَا العِلمَ وَالاَْدَبَ
ثَمَنُ نَفْسِكَ فَاجْتَهِد فى تَعَلُّمِهِما ، فَما يَزيدُ مِنْ
عِلْمِكَ وَ اَدَبِكَ يَزيدُ فى ثَمَنِكَ وَ قَدْرِكَ ، فَاِنَّ
بِالْعِلْمِ تَهْتَدى اِلى رَبِّكَ وَ بِالاَْدَبِ تَحْسِنُ
خِدْمَةَ رَبِّكَ وَبِأَدَبِ الْخِدْمَةِ يَسْتَوجِبُ الْعَبْدُ
وَلايَتَهُ وَقُرْبَهُ ، فَاقْبَلِ النَّصيحَةَ كى تَنْجُوَ مِنَ
الْعَذابِ؛
اى مؤمن! به تحقيق اين دانش و ادب بهاى جان
توست پس در آموختن آن دو بكوش كه هر چه بر دانش و ادبت افزوده شود
بر قيمت و قَدْرت افزوده مىشود ؛ زيرا با دانش به پروردگارت راه
مىيابى و با ادب به پروردگارت خوش خدمتى مىكنى و با ادب در
خدمتگزارى، بنده سزاوار دوستى و نزديكى به او مىشود . پس [اين
[نصيحت را بپذير تا از عذاب بِرَهى.
جامع الأخبار، ص 310، ح 852
حدیث (42) امام على عليهالسلام :
مَنْ قَعَدَ بِهِ حَسَبُهُ، نَهَضَ بِهِ
اَدَبُهُ؛
هر كس اصل و نسبش او را [سُست گرداند و]
بنشاند، ادبش او را [حركت بخشد و] برخيزاند.
بحار الأنوار، ج 75، ص 127، ح 9
حدیث (43) امام حسين عليهالسلام :
اَللّهُمَّ لا تَسْتَدْرِجنى بِالاِْحسانِ وَ
لا تُؤَدِّبْنى بِالْبَلاءِ ؛
خدايا! با غرق كردن من در ناز و نعمت، مرا به
پرتگاه عذاب خويش مَكشان و با بلايا (گرفتارىها) ادبم مكن.
عيون اَخبار الرضا ، ج 1، ص 107 ح 1
حدیث (44) امام رضا عليهالسلام :
... فَاِن قالَ قائِلٌ : فَلِمَ وَجَبَ
عَلَيْهِمْ مَعْرِفَةُ الرُّسُلِ وَالاِْقْرارُ بِهِم وَالاِْذعانُ
لَهُم بِالطّاعَةِ؟ قيلَ : لاَِنـَّهُ لَمّا اَنْ لَمْ يَكُنْ فى
خَلْقِهِمْ وَ قُواهُم ما يُكْمِلونَ بِهِ مَصالِحَهُم وَ كانَ
الصّانِعُ مُتَعاليا عَنْ اَنْ يُرى وَ كانَ ضَعْفُهُمْ وَ
عَجْزُهُمْ عَنْ اِدْراكِهِ ظاهِرا ، لَمْ يَكُنْ بُدٌّ لَهُمْ
مِنْ رَسولٍ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُمْ مَعْصومٍ ، يُؤَدّى اِلَيْهِم
اَمْرَهُ وَ نَهْيَهُ وَ اَدَبَهُ ، و يَقِفُهُمْ عَلى ما يَكونُ
بِهِ اجْتِرارُ مَنافِعِهِمْ وَ مَضارِّهِم ؛
اگر كسى بگويد : چرا شناخت پيامبران و اعتراف
به آنها و اقرار به (لزوم) اطاعت از آنان ، بر مردم واجب است؟ در
پاسخ گفته شود : چون در وجود مردم و قواى آنان ، چيزى نيست كه با
آن ، مصالحشان را كامل سازند و آفريدگار نيز برتر از آن است كه
ديده شود ، سستى و ناتوانى آنان از ادراك او آشكار است ، پس
چارهاى جز اين نيست كه ميان خداوند و مردم ، پيامآورى معصوم باشد
كه اوامر و نواهى و ادب (و آموزههاى) او را به ايشان برساند و
آنها را به آنچه مايه سود و زيانشان است ، آگاه سازد.
علل الشرايع، ج 2، ص 394، ح 11
