گذر از عوام گرایی در وظیفه شناسی انتظار
نگاه سطحی و عوام گرایی در مسئله انتظار از
مهم ترین موانع ظهور است و فاجعه آن گاه اتفاق می افتد که خواص هم مبتلا به این
نگاه سطحی می شوند و از عوام پیروی می کنند. به عبارتی اگرچه مفهوم استراتژیک و
پایه ای انتظار، اقتضای نگاهی عمیق و عادلانه را دارد اما خیلی از خواص هم بسیار
سطحی به آن می نگرند.
شاخصه های انتظار عوامانه
١ - نگاه فردی: همان گونه که نگاه فردی به «اسلام» در جامعه رواج دارد «انتظار» هم
متاثر از آن در قالبی فردگرایانه تعریف می شود به این معنا که انتظار در یکسری
روابط فردی خلاصه می شود و شخص به صرف یک سری اصلاحات شخصی، خود را منتظر می نامد
یعنی «منتظر» با انجام برخی تکالیف مثل نماز، روزه، عمره و ... و پایبندی به برخی
ظواهر شرعی، وظیفه اش را در قبال امام زمان خود انجام داده است و دینی ندارد جز این
که در گوشه ای بنشیند و دعا کند.
و کسی گفت بخسبید فرج در پیش است/ کربلا را بگذارید که حج در پیش است.
این درحالی است که به وظایف اجتماعی اسلام و وظایف اجتماعی منتظران که البته به
مراتب عمیق تر و اثرگذارتر است توجه نمی شود. به عنوان مثال «تجمل گرایی» و نمایش
ثروت از آسیب های بزرگ اجتماعی است که در فرهنگ قرآنی، «اتراف» نامیده می شود.
اما بسیارند منتظران مدعی که به این گونه احکام اجتماعی اسلام بی توجهند چرا که در
نگاه فردی به دین همین که فرد از راه حلال مالی را کسب کرده باشد کفایت می کند در
صورتی «اسلام ناب» که به تاثیرات اجتماعی هم توجه دارد به مسلمانان اجازه نمی دهد
هرگونه خواستند ثروتشان را مصرف کنند برای نمونه قصر بسازند، خودروهای تجملی سوار
شوند و ... اگرچه این که از مال حلال باشد زیرا که به نص صریح آیات قرآن، «اتراف» و
مسابقه تجمل، عامل سقوط جوامع است. همان طور که مقام معظم رهبری فرمودند: حالا مثل
عروسی اشراف، عروسی بگیریم، مثل خانه اشراف، خانه درست کنیم. مثل حرکت اشراف در
خیابان ها حرکت کنیم. اشراف مگر چگونه بودند؟ چون آن ها فقط ریش شان تراشیده بود،
ولی ما ریشمان را گذاشته ایم؛ همین کافی است؟ نه، ما هم مترفین می شویم. (٢٣/٥/٧٠)
آن گاه که نگاه فردی به انتظار حاکم باشد چه بسا فردی سمبل منتظر واقعی شناخته می
شود که در قصر خود در کنار استخرشخصی، درس اخلاق برگزار می کند و مدعی ارتباط با
امام زمان(عج) می شود و هزاران مرید پیدا می کند! چرا که نگاه فردی و سطحی به دین
در جامعه حاکم است و فقط مهم این است که فردمقدس باشد و به برخی مناسک و ظواهر
پایبند باشد حال این که حقیقت اسلام چه می گوید و آثار اجتماعی اعمال چه جایگاهی
دارد، دیگر مهم نیست.
٢ -نگاه سطحی و ظاهر گرایی:
این نگاه حاصل رجوع افراد از طریق منابع غیرمعتبر و دست چندم است. عوام پسندی،
ظاهرگرایی و مقدس مآبی و سهل انگاری از جمله ویژگی های این نگاه است.
معمولا دینی که از دهان مردم کوچه و بازار، بعضی مداحان و بعضی ژورنالیست ها و ...
بیان می شود، دینی است که مورد پسندعوام باشد و برخی نیز به خود اجازه می دهند هرآن
چه را که خود می پسندند به آن بیفزایند. به عنوان مثال هم وغم منتظران در آرزوی
ملاقات با حضرت ولی عصر(عج) و همه عظمت و جلال حضرت در زیبایی چشم و ابروی ایشان
خلاصه می شود و یا به جای توجه به مصایب امروز جهان اسلام و مقابله با یزیدیان عصر
حاضر، آن ها در همان صدر اسلام مانده اند و دشمنان امروز اسلام را نیز خلفای غاصب
بنی امیه و بنی عباس می دانند و با همان دشمن فرضی مقابله می کنند و با برپایی
مجالس تفرقه افکن، مخلصانه! آب به آسیاب دشمن می ریزند.
عوام بیشتر به ظواهر توجه دارند تا باطن و حقایق چون اصولا حوصله تفکر و تعمق در
مبانی را ندارند و کسی که از عمق و اصل مسئله خبر ندارد دائم سعی دارد همان مقدار
کم «ظواهر» را که می داند تکرار و بازگو کند و نشان دهد که پایبند به این ظواهر
است. تا دیگران متوجه نشوند که او چقدر از باطن و حقایق مسئله بی اطلاع است. افرادی
که از فلسفه انتظار و علت واقعی ظهور حضرت حجت(عج) بی اطلاع اند و تحلیل درستی
ندارند سعی می کنند دائم در مورد چند خبر معروف، آن چنان با آب وتاب صحبت کنند که
جهل آن ها را به ریشه های ظهور بپوشاند که این خود باعث انحراف از اصول (متن) به
حاشیه (فروع) است. نمونه بارز آن، پرداختن مکرر به اخبار سفیانی، پیش گویی ها و ...
است.
در ظاهرگرایی توجه ویژه به برخی نمادها، عکس ها و پوسترها جایگاه ویژه ای دارد و
فرد ضعف خود را در استدلال و درک حقایق انتظار با بیشتر کردن عکس ها و پوسترهای
مزین به نام حضرت جبران می کند.
حاصل ظاهرگرایی، «مقدس مآبی» است چون که فرد ظاهرگرا از سویی به عقاید پایبند است و
از سوی دیگر علت و حقیقت آن ها را نمی داند و نمی تواند برای عقاید خود استدلال های
منطقی بیاورد؛ لذا این افراد برای مواجه نشدن با سوال دیگران و نقد نشدن عقاید سطحی
شان، ناچارند اعتقادات و حتی خود را در سوای تقدس پنهان کنند.
«مقدس مآب» بودن یعنی کسی حق ندارد از او سوال بپرسد و نظراتش را نقد کند لذا این
افراد معمولا «مقدس نما» هستند.
3 - سهل انگاری در واجبات، سخت گیری در مستحبات:
نگاه عوامانه، منجر به ساده سازی مفاهیم عمیق انتظار می شود در این دیدگاه، اگرچه
افراد به ظاهر بسیار مقید و متنسک در برخی اعمال هستند اما در بسیاری وظایف اجتماعی
سهل انگارند. زیادند افرادی که در آب وضو و تلفظ اذکار نماز و... وسواس و تقید
فراوان دارند، اما هیچ گاه همین افراد را نمی بینی که در وظایف اجتماعی اسلام، دقت
و وسواس به خرج دهند، در باب امر به معروف و نهی از منکر و زکات و... وسواس داشته
باشند. این افراد واجبات مهم و سرنوشت ساز را در ساده ترین شکل خود خلاصه می کنند.
مثلا در امر به معروف و نهی از منکر که مهم ترین شکل آن نقد و نظارت بر حاکمان است
برای آن ها در ساده ترین مصادیق آن در تذکر به مو و لباس دختران و پسران جوان خلاصه
می شود و روایاتی چون «کلمة عدل عند امام الجائر افضل من عبادة سبعین سنة» به
فراموشی سپرده می شود.
4 - راحت طلبی:
تحمل سختی ها و مصائب مستلزم ایمان قوی و علم به حقایق عمیق اسلامی است از آن جایی
که در نگاه عوامانه افراد معمولا هیچ گاه حاضر به پذیرش سختی ها و هزینه ها برای
آرمان هایشان نیستند آرمان ها را تا زمانی می خواهند که هزینه ای نداشته باشد افراد
همیشه دنبال ساده ترین و بی هزینه ترین راه ها هستند. از ذکر گفتن و دعا کردن تا
شعر گفتن و گریه یا شادی کردن. اما وقتی قرار به هزینه دادن شود وقتی نیاز به بذل
آبرو، جان و مال و زندگی می رسد، منتظر واقعی از مدعی مشخص می شود.
بنا به فرموده مقام معظم رهبری: نمی شود خون از دماغ کسی نیاید و حسین بن علی ها(ع)
به مقتل نروند. هر یک از مدعیان انتظار را باید با محک سختی ها و هزینه هایی که
متحمل می شوند سنجید، نه به میزان گریه و ندبه و عکس و پوستری که به در و دیوار
دارد.
برای گذر از این عوام گرایی لازم نیست مستحبات را ترک کنیم یا حتی به ظواهر اهمیت
ندهیم بلکه باید به اولویتها توجه بیشتری داشت و اولویتها را با منطق عقلانی و دینی
سنجید. بنابراین با رجوع به روایات انتظار خواص را سرلوحه خود قرار می دهیم.
با توجه به روایات در مورد آخرالزمان و منتظران موعود به یقین می توان ادعا کرد که
منتظران ظهور همه جزء شیعیان واقعی حضرت خواهند بود چرا که منتظران ظهور موعود
برترین انسانهایند و از پیروان و اصحاب سایر امامان نیز شاید برتر باشند، چرا که
ندیده به امامشان ایمان آوردهاند. اینها را رسول خدا صلی الله علیه و آله برادران
خود مىداند و وقتى به یاد برادرانش مىافتد و اظهار علاقه به آنان مىکند، یکى از
اصحاب عرضه مىدارد: اى رسول خدا مگر ما برادرانت نیستیم؟ حضرت مىفرماید: «نه! شما
اصحاب من هستید، ولى برادرانم کسانى هستند که در آخر الزمان مىآیند و به من ایمان
مىآورند، در حالى که مرا ندیدهاند ... همانا آنان چراغهاى هدایت در تاریکى هستند
که خداوند آنها را از فتنههاى ظلمانى مىرهاند.» (منتخب الاثر، ص515 و 516)
و چقدر تاکید بر انتظار فرج شده است که رسول خدا فرمود: «انتظار الفرج عبادة. افضل
اعمال امتی انتظار الفرج من الله عزوجل» (بحارالانوار، ج52، ص122)؛ انتظار فرج،
عبادت است. برترین و بهترین اعمال امتم، انتظار فرج از سوى خداى عزوجل است. و در
روایت دیگری امام سجاد علیه السلام خود انتظار کشیدن را فرج می داند « تَمْتَدُّ
الْغَیْبَةُ بِوَلِیِّ اللَّهِ الثَّانِی عَشَرَ مِنْ أَوْصِیَاءِ رَسُولِ اللَّهِ
ص وَ الْأَئِمَّةِ بَعْدَهُ یَا أَبَا خَالِدٍ إِنَّ أَهْلَ زَمَانِ غَیْبَتِهِ
الْقَائِلُونَ بِإِمَامَتِهِ الْمُنْتَظِرُونَ ...ً وَ قَالَ ع انْتِظَارُ
الْفَرَجِ مِنْ أَعْظَمِ الْفَرَج»(بحار الأنوار، ج52 ص122)
(امام زین العابدین علیه السّلام فرمود: غیبت بوسیله دوازدهمى از جانشینان رسول خدا
و امامان بعد از او ممتد مىشود. اى ابو خالد مردم زمان او که معتقد به امامت وى می
باشند و منتظر ظهور او هستند، از مردم تمام زمانها بهترند، زیرا خداوند عقل و فهمى
به آنها داده که غیبت امام در نزد آنها حکم مشاهده را دارد! خداوند آنها را در آن
زمان مثل کسانى می داند که با شمشیر در پیش روى پیغمبر (علیه دشمنان دین) پیکار
کردهاند، آنها مخلصان حقیقى و شیعیان راستگوى ما هستند که مردم را بطور آشکار و
نهان به دین خدا می خوانند. و فرمود: انتظار فرج بزرگترین فرج است.)
در این روایت حضرت در تبیین خصوصیت منتظران امام غایب از نظر به حاضر دیدن ایشان از
سوی منتظران اشاره می کنند که در ادامه توصیف می فرمایند این منتظران در روبروی
پیامبر شمشیر می زنند زیرا امام خود را ناظر بر اعمال خود می دانند پس باید منتظران
به پیشرفت و رشد دست یابند چنانکه همه را به دین خدا می خوانند و باید دانست که خود
این انتظار کشیدن و بصیرت اینکه امام ناظر و حاضر بر ماست خود بزرگترین فرج در
زندگی مردم منتظر است. آنها همه را به دین و برخورداری از یک زندگی دینی می خوانند
که اندیشه و عمل انسان را در بر می گیرد و خلوص ایشان موجب موفقیتشان در ترویج
زندگی دینی است زیرا بخاطر هوا و هوس های دیگران یا از ترس سرزنش آنها در دین
تحریفی نکرده و خالصانه به ترویج آن می پردازند.
اینها ویژگی های خواص منتظران است که عوام را با خود همراه می کنند.
برخی دیگر از شاخصه های انتظار خواص عبارت اند از:
1 - عدالت خواهی جهانی:
با توجه به آن که مهم ترین هدف قیام حضرت، «تحقق عدالت در سراسر دنیاست».
«الذی یملا الارض قسطا وعدلا کما ملئت ظلما و جورا»
سربازی که در پی تحقق عدالت جهانی است باید با هرگونه مظاهر بی عدالتی پیرامون خود
به مبارزه برخیزد و برایش فرقی نمی کند بی عدالتی در سطح شهر باشد یا کشور و جهان
به عبارتی سرباز امام زمان، سرباز عدالت است.
با توجه به هدف جهانی حضرت، حرکت هایی که ناظر بر کشور یا مذهب خاصی باشد و یا حتی
فقط ناظر بر جهان اسلام باشد نتیجه اساسی در پی نخواهد داشت. چرا که از ابتدا این
حرکت را محدود کرده ایم. در حالی که حضرت برای نجات همه مستضعفان عالم خواهند آمد و
نه فقط شیعیان و یا مسلمین: «و نرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض و نجعلهم
ائمه و نجعلهم الوارثین»
به همین دلیل خواص منتظران باید در راستای تبیین مفهوم انتظار و عدالت خواهی در سطح
مستضعفین جهان تلاش کنند و «حزب مستضعفین»، جهان را تشکیل دهند. چنان که حضرت امام
خمینی(ره) بارها می فرمودند: «من امیدوارم که یک حزب به اسم حزب مستضعفین در همه
دنیا به وجود بیاید و همه مستضعفین با هم در این حزب شرکت کنند و مشکلاتی که سر راه
مستضعفین است از میان بردارند و قیام در مقابل مستکبرین و چپاولگران شرق و غرق کنند
و دیگر اجازه ندهند مستکبرین بر مستضعفین ظلم کنند و ندای اسلام را و وعده اسلام را
که حکومت مستضعفین بر مستکبرین است و «وراثت ارض»، برای مستضعفین است متحقق کنند.»
با توجه به ویژگی های فوق بدون تردید نقطه عزیمت انتظار انقلاب اسلامی ایران به
عنوان یک الگوی نظری و عملی و مصداق بارز عدالت خواهی جهانی است. انقلابی که با
نثار خون هزاران شهید، نظم ظالمانه جهانی را به هم زد و ان شاء الله به قیام جهانی
حضرت ملحق خواهد شد. «انقلاب ما محدود به ایران نیست، انقلاب مردم ایران، نقطه شروع
انقلاب بزرگ جهان اسلام به پرچمداری حضرت حجت ارواحنا فداه است» (صحیفه نور ج ٧ ص
١٠٨) لذا منتظر واقعی باید نسبت و جایگاه خود را در انقلاب اسلامی و در مسیر تداوم
آن مشخص کند.
2 - نگاه جبهه ای:
زمینه سازی و شفاف سازی خط مقدم جبهه «استضعاف» و «استکبار»، از مهم ترین لوازم
حرکت عدالت خواهانه منتظران است. زیرا که قرار نیست حضرت ولی عصر(عج) یک تنه در
مقابل جهان پر از ظلم بایستد بلکه ایشان فرمانده و رهبر سپاه مستضعفین علیه
مستکبرین هستند.
طراحان جبهه مستضعفین باید ضمن شناسایی آنان را در اقصی نقاط جهان به صورت جبهه
متحد و منسجم درآورند چون سنگرهای بی ارتباط در دنیا هرچند هم زیاد باشند قابل
رهبری و مقابله با ظلم جهانی نیستند.
همان طور که حضرت روح ا...، ضمن پذیرش قطعنامه ٥٩٨ فرمودند: «امروز جنگ حق و باطل،
جنگ فقر و غنا، جنگ استضعاف و استکبار و جنگ پابرهنه ها و مرفهین بی درد شروع شده
است و من دست و بازوی همه عزیزانی که در سراسر جهان کوله بار مبارزه را بر دوش
گرفته اند و عزم جهاد در راه خدا و اعتلای عزت مسلمین را نموده اند می بوسم؛ و سلام
و درودهای خالصانه خود را به همه غنچه های آزادی و کمال نثار می کنم.» ٢٩/٤/١٣٦٧
انتظار از دیدگاه امام خمینی
اکنون برای تیمن و تبرک، سخنی والا و دلنشین از خمینی عزیز - قدس سره - نقل میکنیم
که چه زیبا، ظهور امام زمان را امتداد و غایتبعثت تمام پیامبران میداند و آن را
ثمره دردها و رنجهایشان میشمارد:
«سالروز مبارک ولادت با سعادت و پربرکتحضرت خاتم الاوصیاء و مفخر الاولیاء حجة بن
الحسن العسکری - ارواحنا لمقدمه الفداء - بر مظلومان دهر و مستضعفان جهان مبارک
باد. و چه مبارک است، میلاد بزرگ شخصیتی که برپاکننده عدالتی است که بعثت انبیا -
علیهم السلام - برای آن بود. و چه مبارک است زاد روز ابرمردی که جهان را از شر
ستمگران و دغلبازان تطهیر مینماید و زمین را پس از آن که ظلم و جور، آن را فرا
گرفته، پر از عدل و داد مینماید و مستکبران جهان را سرکوب و مستضعفان جهان را
«وارثان ارض» مینماید.
و چه مسعود و مبارک است روزی که جهان از دغلبازیها و فتنه انگیزیها پاک شود و
حکومت عدل الهی بر سراسر گیتی، گسترش یابد و منافقان و حیلهگران از صحنه خارج شوند
و پرچم عدالت و رحمتحق تعالی بر بسیط زمین افراشته گردد و تنها قانون عدل اسلامی
بر بشریتحاکم شود و کاخهای ستم و کنگرههای بیداد فرو ریزد و آن چه غایتبعثت
انبیاء - علیهم صلوات الله - و حامیان اولیاء - علیهم السلام - بوده، تحقق یابد و
برکات حق تعالی بر زمین نازل شود و قلمهای ننگین و زبانهای نفاق افکن شکسته و
بریده شود و سلطان حق تعالی بر عالم پرتوافکن گردد و شیاطین و شیطان صفتان به انزوا
گرایند و سازمانهای دروغین حقوق بشر از دنیا برچیده شود و امید است که خداوند
متعال آن روز فرخنده را به ظهور این مولود فرخنده، هرچه زودتر فرا رساند و خورشید
هدایت و امامت را طالع فرماید.
و اکنون ما منتظران مقدم مبارکش مکلف هستیم تا با تمام توان، کوشش کنیم تا قانون
عدل الهی را در این کشور ولی عصر - عجل الله فرجه - حاکم کنیم و از تفرق و نفاق و
دغلبازی بپرهیزیم و رضای خداوند متعال را در نظر بگیریم و همگان در مقابل قانون
خاضع باشیم و با صلح و صفا و برادری و برابری به پیشبرد انقلاب اسلامی کوشا باشیم و
حق متعال را در همه احوال، حاضر و ناظر بدانیم و تخلف از دستورات اسلام ننماییم و
به وسوسه فتنه انگیزان، اعتنا نکنیم».( صحیفه نور، 28 / 3 / 1360)
منابع:
1) مجلسی، محمد باقر. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. 1111قمری.
تهران، اسلامیه.
2) زین پوری، نثاراحمد. ترجمه: لطف الله صافی گلپایگانی. منتخب الاثر فی الامام
الثانی عشر. نشر امام المنتظر (عج) (1383). صفحه 828
3) انتظار عوام، انتظار خواص. شماره سریال 17058 ، تاریخ انتشار 28 مرداد 87
4) صحیفه نور، موسسه حفظ و نشر آثار امام خمینی.
